La prose du Transsibérien et de la petite Jehanne de France (Η πρόζα του Υπερσιβηρικού και της μικρής Ιωάννας της Γαλλίας)

Το έργο αυτό του Blaise Cendrars δημοσιεύεται στα 1913, ένα χρόνο πριν ο Guillaume Apollinaire δημοσιεύει το πρώτο του οπτικό ποίημα, το "Lettre-Océan". 

Η Πρόζα αποτελεί ένα μακροσκελές ποίημα με περιστασιακή στίξη και στίχο άλλοτε ελεύθερο άλλοτε με ομοιοκαταληξία. Το λογοτεχνικό έργο συνοδεύουν ζωγραφιές της Sonia Delaunay, δίνοντας την εντύπωση διαλόγου μεταξύ ποίησης και ζωγραφικής.

Αρχικά, τυπώθηκε σε ένα φύλλο ύψους 2 μέτρων, χωρισμένο κάθετα στα δύο: όπως φαίνεται και στις εικόνες, στα αριστερά τοποθετούνται οι πολύχρωμες και αφηρημένες ζωγραφιές και στα δεξιά οι πολύχρωμοι στίχοι. Ο συνδυασμός του κειμένου και των εικόνων συμβάλλει στην ύπαρξη χρονικής ταυτοσημίας σε ό,τι αφορά τη σύλληψη του έργου: το βλέμμα εντυπωσιασμένο τρέχει πάνω-κάτω στη σύνθεση, μην ξέροντας αρχικά που να εστιάσει, από που να ξεκινήσει την "ανάγνωση". Αυτό ακριβώς δεν συμβαίνει στο θεατή ενός ζωγραφικού πίνακα και -εν γένει- μιας οποιασδήποτε εικαστικής σύνθεσης; Το μάτι πρώτα συλλαμβάνει το "όλον" κι ύστερα αναζητά το "μέρος", το"κλειδί" της εξερεύνησης. Με άλλα λόγια, στο εν λόγω έργο, ο αναγνώστης καλείται αρχικά να δει το δημιούργημα στην ολότητά του, με μια ματιά και, στη συνέχεια, να "αποκωδικοποιήσει" το κείμενο συσχετίζοντάς το με τις εικόνες.

Σε ό,τι αφορά το ποίημα, στο οποίο ο Cendrars αναφέρεται σε ένα ταξίδι με τρένο από τη Μόσχα (J'étais à Moscou : Ήμουν στη Μόσχα) στο Παρίσι (Paris / Ville de la Tour unique du grand Gibet et de la Roue : Παρίσι / Πόλη του μοναδικού Πύργου της μεγάλης Αγχόνης και της Ρόδας), είναι γεμάτο από λογοπαίγνια: επαναλήψεις λέξεων που έχουν άμεση σχέση με το θέμα του ποιήματος ή λέξεις από τις οποίες παράγονται άλλες, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερο ηχητικό αποτέλεσμα.

Je suis en route
J'ai toujours été en route
Je suis en route avec la petite Jehanne de France
Le train fait un saut périlleux et retombe sur toutes ses roues
Le train retombe sur ses roues
Le train retombe toujours sur toutes ses roues

(Είμαι καθ' οδόν
Ήμουν πάντα καθ' οδόν
Είμαι καθ' οδόν με τη μικρή Ιωάννα της Γαλλίας
Το τρένο κάνει ένα επικίνδυνο πηδηματάκι και ξαναπέφτει σ' όλες του τις ρόδες
Το τρένο ξαναπέφτει στις ρόδες του
Το τρένο πάντα ξαναπέφτει σ' όλες του τις ρόδες 
-δική μου μετάφραση)

Jeanne Jeannette Ninette nini ninon nicho
Mimi mamour ma poupoulou mon Pérou
Dodo dondon
Carotte ma crotte
Chouchou p'tit-coeur
Cocotte
Chérie p'tite chèvre
Mon p'tit péché mignon
Concon
Coucou
Elle dort.
(Στο συγκεκριμένο απόσπασμα δεν έχει νόημα να παραθέσω τη μετάφραση, μιας και το ζητούμενο εδώ είναι το ηχητικό αποτέλεσμα· αν μεταφραστούν οι στίχοι χάνεται παντελώς.)

Στο ποίημα εντοπίζουμε, επίσης, κάποιες ονοματοποιίες (γραπτή "αναπαράσταση" ήχων, συνήθως της καθημερινότητας, κάτι που χρησιμοποιείται πολύ από τους ποιητές της avant-garde), ενώ δεν λείπουν οι αναφορές στην τεχνολογία και την ταχύτητα.

Le broun-roun-roun des roues
(Το μπρουν-ρουν-ρουν των ροδών)

Αυτό το έργο των Cendrars και Delaunay αποκαλύπτει και συγκεντρώνει κάποιες από τις αναζητήσεις της λογοτεχνικής "πρωτοπορίας" της εποχής, που αφορούν από τη μία την ποιητική μορφή και τη στιχοποιία και, από την άλλη, την ένωση της ποίησης με τη ζωγραφική, καθώς επίσης, την ίδια την ποιητική δημιουργία στο πλαίσιο της εποχής των τεχνολογικών επιτευγμάτων.
Ο τότε σύγχρονος τρόπος ζωής και η ιδέα του "καθημερινού" αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ποίησης, κάτι το οποίο παρατηρείται στην ένταξη καθημερινών λέξεων/εκφράσεων, "μη ποιητικών" στους κόλπους του ποιήματος. Τέτοιου είδους λέξεις/εκφράσεις που παραπέμπουν σε πολλές πτυχές της ζωής και της καθημερινότητας (θόρυβοι, ταξίδια, ανακαλύψεις κ.τ.λ.) ενσωματώνονται στο λογοτεχνικό έργο και γίνονται εν τέλει ποιητικές.

Blaise Cendrars

Οι στίχοι του ποιήματος που παρατίθενται εδώ αντιγράφηκαν από:
Blaise Cendrars, Du monde entier, Poésies complètes 1912-1924, préface de P. Morand, Gallimard 2004.


Χαρά Ναούμ

Η θέση των οπτικών ποιημάτων του Apollinaire στη λογοτεχνική παραγωγή των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα

Είναι σημαντικό να διερευνηθεί ο ρόλος των οπτικών ποιημάτων του Apollinaire και να ενταχθούν στα πλάισια των λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων της περιόδου που ξεκίνησαν να δημοσιεύονται (1913 και εξής).

Πρώτα απ’ όλα, είναι γεγονός ότι τα calligrammes συμμετέχουν μαζί με άλλα λογοτεχνικά έργα εκείνης της εποχής σε ένα εγχείρημα ανανέωσης της λογοτεχνικής παράδοσης (περισσότερο της αυστηρής, ακαδημαϊκής φόρμας του Συμβολισμού, που απομάκρυνε το δημιουργό από τις έντονες αλλαγές της εποχής του), ζητώντας την διείσδυση της καθημερινής ζωής στη λογοτεχνία και όχι μόνο! Οι τεχνολογικές ανακαλύψεις ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα έως τις αρχές του 20ού (τηλέφωνο, ασύρματη τηλεγραφία, αεροπορικά ταξίδια κ.α.) και η ταχύτητα με την οποία λάμβαναν χώρα τέτοιου είδους εξελίξεις, απαιτούσε μια ριζοσπαστική αλλαγή της ποιητικής μορφής, έτσι ώστε να προβάλλεται ο προβληματισμός του δημιουργού της σχετικά με τα νέα δεδομένα. 

Η κοινή γραμμή πλεύσης των κινημάτων και των καλλιτεχνών της πρωτοπορίας μπορεί να συνοψισθεί σε μια λέξη: απόρριψη. Απόρριψη των λογοτεχνικών μορφών του παρελθόντος, απόρριψη της παραδοσιακής νόρμας και αισθητικής. Ένα από τα πιο «μαχητικά» κινήματα, ο φουτουρισμός επιχειρεί να βάλει σε εφαρμογή, μέσα από μανιφέστα και προκηρύξεις, τη σκέψη για μια επαναστατική αλλαγή. Φράσεις όπως «το παρελθόν δεν υπάρχει»[1], «Δεν έχουμε παρά έναν κοινό εχθρό: την Απαρχαίωση»[2], και όροι όπως «Μοντερνολατρεία» και «Αντικουλτούρα»[3] πλαισιώνουν τη φουτουριστική ιδεολογία.

Οι συγγραφείς της περιόδου (φουτουριστές, Max Jacob, Pierre Reverdy, Blaise Cendrars κ.α.) δεν διστάζουν να πειραματιστούν με νέες μορφές και να ενδώσουν σε πρακτικές και τεχνικές (κολάζ, τυπογραφικά παιχνίδια, οπτικά εφέ, λογοπαίγνια) που δεν χρησιμοποιούνταν μέχρι τότε στη λογοτεχνία, αναζητώντας μια καινούρια ποιητική γλώσσα. Εξαίρεση φυσικά αποτελούν οι τυπογραφικοί πειραματισμοί του Stéphane Mallarmé στο ποίημα Un coup de dès jamais n’abolira le hazard (Ένα ρίξιμο των ζαριών δεν θα καταργήσει ποτέ την τύχη), δημοσιευμένο στα 1897, το οποίο στόχευε ήδη στην ύπαρξη μιας ποικιλίας σε ό,τι αφορά τους τυπογραφικούς χαρακτήρες, που, τοποθετημένοι με «ακανόνιστο» τρόπο στη λευκή σελίδα, καταφέρνουν να δημιουργήσουν οπτικά εφέ.

Stéphane Mallarmé, σελίδες από το ποίημα Un coup de dès jamais n'abolira le hasard.

Έργο του Blaise Cendrars, La prose du Transsibérien et de la Petite Jehanne de France, 1913. Μεγάλη σύνθεση που αποτελείται από στίχους είτε ελεύθερους είτε με ρίμα και συνοδεύεται από ζωγραφιές της Sonia Delaunay. Θα επανέλθω στο έργο αυτό στην αμέσως επόμενη ανάρτηση.

Ο Aπολλιναίρ, αφότου κατήργησε τη στίξη στα ποιήματά του (η σταδιακή εξαφάνιση αυτής αποτελεί έτσι κι αλλιώς κοινό προβληματισμό της λογοτεχνικής "πρωτοπορίας"), αναζητούσε καινούριες ποιητικές μορφές που θα πήγαιναν μακρύτερα τους πειραματισμούς του. Έτσι, δημιουργεί τα οπτικά ποιήματα, αποζητώντας να εκφράσει στο σύνολό τους τις λογοτεχνικές ανησυχίες της εποχής του. 

Ωστόσο, παρουσιάζεται διστακτικός, θα έλεγα, προς ένα ενδεχόμενο οριστικής ρήξης με το παρελθόν κι αυτό γίνεται αντιληπτό στο πρώτο ήδη ξεφύλλισμα της συλλογής του με τίτλο Calligrammes, όπου, ανάμεσα στα καλλιγραφήματα, υπάρχουν ποιήματα με μια περισσότερο «κανονική» μορφή (ποιήματα χωρισμένα σε στροφές, με ρίμα).

Εξάλλου, ο επιθετικός τόνος ενάντια στις συμβάσεις του παρελθόντος και η προστακτική απόρριψη όλων όσων συνδέονται με την παράδοση δεν χαρακτηρίζει με την ίδια ένταση το σύνολο των λογοτεχνικών δημιουργών και δημιουργιών της εποχής.

Χαρά Ναούμ

---

[1] «Le passé n’existe pas », G. Pappini (1914), Futurisme, Manifestes, Documents-Proclamations, G. Lista (επιμ.), L’Age d’Homme, 1973, σ. 92.

[2] “N’avons-nous pas tout un ennemi commun: le Passéisme”, F. T. Marinetti (1924), όπ.π., σ. 96.

[3] « Modernolâtrie », « Anticulture », όπ.π., σ. 98.